LaTeX : η ΤέΧνη της ηλεκτρονικής τυπογραφίας

Ποτέ πια word

LaTeX είναι ένας τρόπος για να πείς στον υπολογιστή πως να μορφοποιήση ένα κείμενο. Π.χ. το βιβλίο που βλέπετε στην παραπάνω εικόνα.

Οι περισσότεροι από εμάς γνωρίζουν λίγο πολύ πως αυτό γίνεται με τα προϊόντα της εταιρείας δίατρητου λογισμικού γνωστή και ώς microsoft. Το word ας πούμε σου επιτρέπει να βάλεις μια λέξη στο κείμενο σε bold (έντονα γράμματα). Η δύσφημος μνεία στο word γίνεται για να δώσω μια απλή εικόνα του τι σημαίνει μορφοποίηση κειμένου και δη αποτυχημένη.

Μορφοποίηση επίσης σημαίνει:

  • σελιδοποίηση, δηλαδή πώς και που σπάζουν οι σελίδες
  • η γεωμετρία των περιθωρίων (πάνω, κάτω, αριστερά και δεξιά) των σελίδων, το περιεχόμενο των περιθωρίων, π.χ. υποσημειώσεις με αστεράκι, αριθμός σελίδας, τίτλος κεφαλαίου, όνομα συγγραφέα, κτλ.
  • γραμματοσειρές, και εφφέ γραμμάτων, π.χ. bold, υπογραμμίσεις κτλ.
  • πού και πώς μπαίνουν οι εικόνες (διαγράμματα, φωτογραφίες) και η λεζάντα από κάτω.
  • μαθηματικές εξισώσεις.
  • Βιβλιογραφία και μορφοποίηση της, π.χ. δες πώς διαφέρει η ίδια πηγή:

    Pollan, M. (2006). The Omnivore's Dilemma: A Natural History of Four Meals. New York: Penguin.

    και

    Pollan, Michael. The Omnivore's Dilemma: A Natural History of Four Meals. New York: Penguin, 2006.

  • παραπομπές στην βιβλιογραφία, σε κεφάλαια, υποκεφάλαια, παραγράφους, εικόνες και διαγράμματα, π.χ. όταν λέμε «στο διάγραμμα 8, στην εξίσωση 3.3».
Παιγνίδια σκακιού στο χαρτί με LaTeX
Μαθηματικές εξισώσεις και, το κυριότερο, αυτόματη αρίθμηση και αναφορές που δουλεύουν πάντα (από εδώ)

Το LaTeX εκτός από το να μας προσφέρει την ανώτατη τυπογραφική ποιότητα που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος, μας προσφέρει αισθητική τελειότητα. Μας προσφέρει επίσης ένα σκλάβο που μετά από κάθε αλλαγή στο περιεχόμενο του κειμένου μας, που μπορεί να φτάνει τις μερικές εκατοντάδες σελίδες, με εκατοντάδες παραπομπές σε βιβλιογραφία, διαγράμματα, κεφάλαια και υποκεφάλαια, τρέχει πάνω κάτω για να διορθώσει αυτές τις παραπομπές να μετακινήσει λίγο τις εικόνες, πολλές φορές σε διαφορετική σελίδα για να χωρέσει περισσότερο κείμενο και να μην σπάζει αντι-αισθητικά μετά από 2,3 γραμμές. Ο σκλάβος σπάζει τις λέξεις στο δεξιό περιθώριο που δεν χωρούν και σύμφωνα με τους κανόνες της γλώσσας που χρησιμοποιείτε (hyphenation). Επίσης προσθέτει απειροελάχιστο κενό μεταξύ λέξεων και γραμμάτων ώστε να επιτύχει την καλύτερη αριστερή και δεξιά στοίχιση μιας παραγράφου χωρίς να γίνει αντιληπτό αυτό από τους αναγνώστες – καμία σχέση με τα άλλα πακέτα που κάθε παράγραφος φαίνεται να ξεψύχησε στο κρεβάτι του Προκρούστη. Ο σκλάβος μας δοκιμάζει πολλές διαφορετικές μεθόδους για να βρει την καλύτερη λύση.

Word : στοίχιση και στα 2 περιθώρια (justified) – απόλυτος εφιάλτης – δέστε π.χ. τα τεράστια κενά στη 2η γραμμή. Εκτιμημένη αξία της εταιρείας Microsoft είναι … $500 δις, για αυτό το γελοίο αποτέλεσμα.
LaTeX : τέλεια στοίχιση και στα 2 περιθώρια (justified), τα κενά δεν φαίνονται. Απολύτως δωρεάν, ανοικτού κώδικα λογισμικό, χωρίς ποτέ να έχει βάλει ιούς στον υπολογιστή σας.
Θεώρημα (από εδώ)

Η ανώτατη τυπογραφική ποιότητα και αισθητική τελειότητα που χαρακτηρίζουν κείμενο μορφοποιημένο με LaTeX είναι μια εμπειρία που κοινοί θνητοί, αναγκασμένοι να δουλεύουν με κλοπιμαία διάτρητα λογισμικά δεν είχαν ποτέ την ευκαιρία να ζήσουν. Και ούτε πρόκειται αφού 8 στους 10 (δική μου εκτίμηση) είναι τελείως απομονωμένοι από οποιαδήποτε μορφής έκθεση στην ακτινοβολία του Προοδευτικού Λογισμικού. Λογισμικού που αυξάνει την παραγωγικότητα, προάγει την Τεμπελιά, αποκαθιστά την ηρεμία στην ψυχή του σχιζοειδούς ανθρώπου του 21ου αιώνα, επαναφέρει την αρμονία στην σχέση του ανθρώπου με τα εργαλεία του, τα μέσα παραγωγής τα οποία είναι κοινής ιδιοκτησίας, κοινής δημιουργίας, την αίσθηση ότι πράγματι έχει δαμάσει το τέρας της τεχνολογίας και τώρα αυτό δουλεύει για σένα, για όλους. Και τελικά τρελαίνει τον άνθρωπο να θέλει να δώσει και αυτός δωρεάν κάτι πίσω στην Κοινωνία. Τέρμα.

Δημιουργία παρτιτούρας με LaTeX

Η φιλοσοφία του LaTeX είναι απλή: ο συγγραφέας συγκεντρώνεται στο περιεχόμενο. Την φόρμα, την μορφοποίηση θα αναλάβει ο τυπογράφος LaTeX. Την χειρωνακτική εργασία θα αναλάβει ο υπολογιστής – άλλωστε για αυτό δημιουργήθηκε.

Οι επιλογές της μορφοποίησης του κειμένου θα γίνουν από τους ειδικούς που γράφουν plugins (τα λένε «templates» όπως «πιλάτες») για το LaTeX και κάθε χρόνο μας δίνουν άπειρα τέτοια και δωρεάν. Από τα πιο βασικά όπως «επιστολή», «άρθρο», «βιβλίο», «μαθηματικές εξισώσεις», μέχρι τα απόλυτα μερακλήτικα για μουσικές παρτιτούρες, παρτίδες σκακιού.

Αν κάποιος θέλει να χρησιμοποιήσει τις δικές του επιλογές μορφοποίησης μπορεί πολύ εύκολα να το κάνει. Αν όχι, τότε μπορεί απλά να εμπιστευτεί το LaTeX. 9 στις 10 φορές δεν θα απογοητευτεί.

Ημερολόγιο διακοπών : χάρτες και δρομολόγια (από εδώ)
Ετικέττες για μπουκάλια μπύρας (από εδώ)
Παράγραφοι σε διάφορα σχήματα (από εδώ)
Παρτιτούρα για Ουκελέλε (από εδώ)
Βιβλίο (από εδώ)

Ας ξεκινήσουμε …

Tο LaTeX περιμένει από εσάς ένα αρχείο απλού κειμένου (text, ascii ή utf8 αν γράφετε ελληνικά) που περιέχει το κείμενο σας, μαζί με κάποια προαιρετικά στοιχεία ελαφριάς μορφοποίησης (π.χ. bold). Απαραίτητα είναι και κάποια στερεότυπα, επιλογή γλώσσας κτλ. Τα οποία δεν πρέπει να σας φοβήσουν.

Ακολουθεί το πρώτο μας κείμενο μορφοποιημένο:

ένα πρώτο κείμενο

Ορίστε ο «κώδικας» που το δημιούργησε – γιατί αν δεν το καταλάβατε μόλις γίνατε Προγραμματιστές :


\documentclass{article}
\usepackage[english, greek]{babel}
\usepackage[utf8]{inputenc}
\begin{document}

\section{Εισαγωγή}

\selectlanguage{greek}

Αυτό είναι \textbf{ελληνικό} \textit{κείμενο}.

\underline{Αυτή είναι μία \textsc{εξίσωση}}.
\begin{equation}
a^2 = b^2 + \gamma^2
\end{equation}

Αυτά είναι κεφαλαία ΕΞΙΣΩΣΗ, αυτά είναι \selectlanguage{english}textsc
\selectlanguage{greek} \textsc{εξίσωση}. Υπάρχει διαφορά!

Το νούμερο είναι 878173717171

Το νούμερο είναι \oldstylenums{878173717171}

\end{document}

Εξήγηση:

  • Η πρώτη γραμμή δηλώνει ότι θέλουμε να γράψουμε ένα «άρθρο/article» (και όχι π.χ. ένα «γράμμα/letter», «βιβλίο/book», «αναφορά/report», «απομνημονεύματα/memoir» ή παρτιτούρα μουσικής, κτλ.). Σε αυτό το μέρος θα μπορούσαμε αν θέλαμε να δώσουμε περισσότερες οδηγίες για μορφοποίηση. Π.χ.


    \documentclass[a4paper,twoside,twocolumn,12pt]{article}

    Οι επιλογές στις τετράγωνες παρενθέσεις, δηλώνουν ότι θέλουμε να: 1) τυπώσουμε σε χαρτί Α4, 2) τυπώσουμε και στις 2 μεριές του χαρτιού (ναι για την μορφοποίηση αυτό έχει διαφορά), 3) τυπώσουμε σε δίστηλο (twocolumn), 4) θέλουμε το μέγεθος της γραμματοσειράς να είναι μεγέθους 12pt (points).

  • Οι επόμενες 2 γραμμές ορίζουν τις γλώσσες (english, greek ή και polutonikogreek, δες παρακάτω για τους «Μερακλήδες») που θα χρησιμοποιήσουμε στο κείμενο καθώς και την κωδικοποίηση (utf8 για ελληνικά),

  • για να βάλουμε μια λέξη ή ολόκληρη πρόταση σε bold, δίνουμε την εντολή \textbf{λέξη ή πρόταση}. Ότι γράψουμε μεταξύ των αγκύλων θα είναι σε bold.

  • παρομοίως με italics: \textit{}, την μετατροπή σε κεφαλαία \textsc{} (που δεν είναι απλή μετατροπή αλλά ένα γλυκούλι πράγμα) και την υπογράμμιση.

  • Για όσους πεθυμούν τον τρόπο που γράφονταν οι αριθμοί τον «παλαιό» καιρό μπορούν να χρησιμοποιήσουν την εντολή \oldstylenums{123} … είναι πολύ σημαντικό για μερικούς!

  • Στον κώδικα που γράφετε για να παράχθεί το κείμενο σε PDF μπορείτε να αφήσετε και σχόλια τα οποία δεν θα φαίνονται στο τελικό αποτέλεσμα. Ό,τι ακολουθεί το σύμβολο % είναι σχόλιο και αγνοείται από το LaTeX. Στατιστικά, το πιο κοινό σχόλιο είναι «Αι Λαβ Λάτεχ».

  • Πληροφοριακά, όσοι είδατε ποτέ «κώδικα» HTML (αν θέλετε να δείτε τώρα πατήστε CTRL-U) θα αντιληφθήκατε τις ομοιότητες του με το LaTeX. Π.χ. στο HTML για να βάλουμε κάτι σε bold γράφουμε \textbf{...}, ενώ στο HTML <b>...</b>. Το LaTeX όμως περιέχει και πράγματα όπως μεταβλητές, επαναλήψεις, επιλογή, κτλ.

  • Με αυτά καλύπτετε το 90% των αναγκών σας.


Αρίθμηση κεφαλαίων, εξισώσεων κτλ.

Στο LaTeX είναι πολύ κοινό, αλλά όχι υποχρεωτικό, όταν αναφέρεται ο συγγραφέας σε ένα κεφάλαιο, μία παράγραφο, μία σελίδα, μία εξίσωση, διάγραμμα κτλ. να μην χρησιμοποιεί τον απόλυτο αριθμό, π.χ. της σελίδας, που βγαίνει εκείνη ακριβώς την στιγμή αλλά να χρησιμοποιεί μια δικής του κατασκευής «ετικέττα». Ο λόγος είναι απλός: προσθέτουμε και αφαιρούμε σελίδες, κεφάλαια, εξισώσεις κτλ. συνεχώς και συνεπώς η αρίθμηση τους δεν είναι σταθερή.

Για παράδειγμα, έχουμε στο κείμενο την εξής πρόταση: «τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάζονται στο κεφάλαιο 10, σελίδα 20«. Σε κάποια στιγμή προσθέτουμε άλλες 2 σελίδες στην αρχή και άλλα 2 κεφάλαια. Η παραπάνω πρόταση πρέπει τώρα να γίνει «τα αποτελέσματα της έρευνας παρουσιάζονται στο κεφάλαιο 12, σελίδα 22«. Ο συγγραφέας θα πρέπει να θυμάται που έβαλε αυτές τις παραπομπές, να αποφασίσει αν οι προσθήκες είναι πριν ή μετά από τις παραπομπές, δηλαδή αν επηρεάζουν τους αριθμούς 10 και 20, και να τα αλλάξει ένα με ένα. Όποτε προσθέτει κάτι. Πράγμα που γίνεται συχνά. Τυπική εργασία για κάποιον που χρησιμοποιεί το word θα έλεγα.

Στο LaTeX αυτά γίνονται αυτόματα φτάνει ο συγγραφέας να κάνει τα εξής. Όταν γράφει το κεφάλαιο, βάζει από κάτω και την «ετικέττα» του (label στην ορολογία). Όταν μετά θέλει να αναφερθεί στο τάδε κεφάλαιο χρησιμοποιά αυτή την «ετικέττα» (reference στην ορολογία). Έτσι το LaTeX ξέρει συμβολικά (με συμβολικά ονόματα – σαν variable-names στον προγραμματισμό – και όχι με αριθμούς σελίδων που αλλάζουν) πλέον που να βρει την κάθε παραπομπή. Αυτό γίνεται για όλα τα μέρη του κειμένου από κεφάλαια, παραγράφους, εξισώσεις, διαγράμματα. Να ένα παράδειγμα:


\documentclass{book}
\usepackage[english, greek]{babel}
\usepackage[utf8]{inputenc}
\begin{document}

\begin{greektext}
\chapter{Κέρκυρα}
\label{kefalaio-h-kerkira}
\section{Πόλη}
\label{upokefalaio-h-polh-ths-kerkiras}
Η πρωτεύουσα της Κέρκυρας ...

\section{Μον Ρεπό}
\label{upokefalaio-h-mon-repo-ths-kerkiras}
Το Μον Ρεπό είναι ...

\chapter{Αμοργός}
\label{kefalaio-h-amorgos}
\section{Αιγιάλη}
% εδώ βάζω μια ετικέττα για αυτό το υπο-κεφάλαιο
\label{upokefalaio-h-aigiali-ths-amorgou}
Στην Αιγιάλη μπορείς να δεις ...

\section{Χώρα}
\label{upokefalaio-h-xwra-ths-amorgou}
Η πρωτεύουσα του νησιού είναι ...
Όπως και στην Κέρκυρα (δες
κεφάλαιο \ref{kefalaio-h-kerkira},
στην σελίδα \pageref{kefalaio-h-kerkira}) ...
Δεν υπάρχει καμία ομοιότητα με την Αιγιάλη (δες
ενότητα \ref{upokefalaio-h-aigiali-ths-amorgou},
στην σελίδα \pageref{upokefalaio-h-aigiali-ths-amorgou})

% μόλις έχω κάνε αναφορά σε μια ετικέττα

κτλ. κτλ. κτλ.

\end{greektext}
\end{document}

Ετικέττες (\label) και αναφορές (\ref) για κεφάλαια, εικόνες, εξισώσεις κτλ.
LaTeX : παραγωγή κειμένου σε Braille, γιατί όλοι έχουν τις ανάγκες τους

Για μερακλήδες …

LaTeX : αρχαία ελληνικά, πολυτονικό και τα μυγοχέσματα κάτω από τις λέξεις. Προσέξτε το σπάσιμο 3 λέξεων από τον σκλάβο χωρίς καμιά παρέμβαση από τον συγγραφέα. Θαυμάστε και το τέλειο ελληνικό font.

\documentclass{article}
\usepackage[polutonikogreek]{babel}
\usepackage[utf8]{inputenc}
\begin{document}
\begin{greektext}
θεῶν ἀγορὰ γίνεται περὶ τοῦ τὸν Ὀδυσσέα εἰς Ἰθάκην πεμφθῆναι ἀπὸ τῆς
Καλυψοῦς νήσου· μεθ’ ἣν ἡ Ἀθηνᾶ εἰς Ἰθάκην παραγίνεται πρὸς Τηλέμαχον
ὁμοιωθεῖσα Μέντῃ βασιλεῖ Ταφίων. γινομένης δ’ ὁμιλίας παραινέσασα ἡ
Ἀθηνᾶ Τηλεμάχῳ παραγενέσθαι διὰ τὴν τοῦ πατρὸς ζήτησιν εἰς Πύλον μὲν
πρὸς Νέστορα, εἰς Σπάρτην δὲ πρὸς Μενέλαον, ἀπαίρει ἔμφασιν δοῦσα, ὡς
θεὸς εἴη, καὶ τῶν μνηστήρων γίνεται εὐωχία.
\end{greektext}
\end{document}

Στο ποιό πάνω κείμενο χρησιμοποιήσαμε πολυτονικό και γραμματοσειρά LGR (αυτόματη επιλογή). Υπάρχουν περισσότερες επιλογές από την απίστευτη (μπράβο!) Εταιρεία Ελληνικών Τυπογραφικών Στοιχείων | Greek Font Society:

… Η ΕΕΤΣ διαθέτει τις ψηφιακές γραμματοσειρές της δωρεάν για κάθε χρήση και διαθέτει σε όλες τη δυνατότητα πολυτονικής στοιχειοθεσίας με στόχο την υποστήριξη των απανταχού κέντρων ελληνικών σπουδών.



Εγκατάσταση;

Μια καλή ερώτηση είναι «πώς βάζω το LaTeX στον υπολογιστή μου;». Αν έχεις Linux τότε σίγουρα ξέρεις. Αν έχεις mac τότε είναι επίσης πολύ εύκολο χρησιμοποιώντας brew ή ports να το εγκαταστήσεις με ένα πάτημα του κουμπιού, χωρίς captcha, διαφημίσεις και ιούς.

Αλλά σίγουρα εσύ έχεις μια μορφή windows στον υπολογιστή σου. Έτσι; Τώρα είναι μια καλή ευκαιρία να τα σβήσεις και να κατεβάσεις το Linux. ΠΡΟΣΟΧΗ! Μην σβήσεις τα προσωπικά σου αρχεία!!! Αυτά πρώτα κάνε τα ένα backup, και σε DVD και σε usb.

Μετά πήγαινε εδώ, κατέβασε το Ubuntu. Ή κάτι καλύτερο αλλά ίσως λιγότερο φιλικό προς τον χρήστη, όπως redhat, suse, fedora. Αυτά ίσως είναι πιο δύσκολο να τα εγκαταστήσεις, π.χ. θα σε ρωτήσουν περισσότερες τεχνικές ερωτήσεις. Όλα όμως είναι δωρεάν, και δεν χρειάζεται να δώσεις email και άλλα στοιχεία. Γράψε το αρχείο που κατέβασες σε ένα DVD.

Όταν είσαι σίγουρος ότι έκανες backup τα προσωπικά σου αρχεία και έγραψες αυτό που κατέβασες στο DVD (και το DVD είναι bootable), τότε σβήσε τα windows και κάλεσε τον παπά της ενορίας σου να κάμει εξορκισμό και ευχέλαιο. Επανεκκίνησε τον υπολογιστή. Σε μια ωρίτσα έχεις και Linux και LaTeX (αν το επιλέξεις αρχικά, αλιώς του λες να το εγκαταστήσει).

Συγχαρητήρια μόλις έγινες χρήστης-παρίας, ανάλογο του «γράφτηκες στο συνδικάτο».

Μαζί με το Linux θα εγκατασταθούν στον υπολογιστή σου και πολλά πολλά άλλα καλά προγραμματάκια, (βαρέθηκα να λέω την λέξη ΔΩΡΕΑΝ αλλά όλα αυτά είναι ΔΩΡΕΑΝ, και μάλιστα ΝΟΜΙΜΑ ΔΩΡΕΑΝ). Π.χ. Gimp – το ανάλογο του Photoshop, LibreOffice – το ανάλογο ενός MS Office (όταν σου στέλλουν κάποιοι ενοχλητικοί – π.χ. συναδέλφοι – αρχεία στο word), Firefox και Thunderbird (browser και email), VLC-player για multimedia. Υπάρχουν αρκετοί σύλλογοι Linux στην Ελλάδα, δες εδώ, και κάποιος θα βρεθεί να σε βοηθήσει αν χρειαστείς κάτι. Απλά στείλε ένα μήνυμα στα σχετικά forums.

Τώρα αν θέλεις LaTeX και να κρατήσεις και τα windows δεν θα σου χαλάσουμε το χατήρι. Και αυτό γίνεται. Πήγαινε εδώ κατέβασε το πακέτο εντελώς δωρεάν (χωρίς να δώσεις κανένα προσωπικό στοιχείο σου) και ρίξε το στον υπολογιστή σου.


Αυτό το κείμενο αφιερώνεται στον φίλο Σωκράτη που με μύησε στο LaTeX το 1990 και στον καθηγητή Διονύση που επέμενε να μάθει αυτό το LaTeX στα 60, και το έμαθε, γιατί όπως λέει «αυτός αποδεικνύει ότι είναι κομμουνιστής στην Πράξη, καθημερινά».


ΑΧΠ

Μια σκέψη σχετικά μέ το “LaTeX : η ΤέΧνη της ηλεκτρονικής τυπογραφίας”

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s